بررسی خطر زلزله و ارزیابی آسیب‌پذیری و تلفات در محلهٔ چهنوی مشهد

چکیده و مقدمه

به‌عنوان بخشی از مطالعاتم در مدیریت سوانح و بحران، یک گزارش درسی و پروژهٔ پژوهشی با هدف ارزیابی تلفات و خسارت احتمالی ناشی از خطر زلزله در محلهٔ چهنوی مشهد انجام دادم.

در این گزارش، سناریویی لرزه‌ای برای شهر نیشابور — واقع در حدود ۷۵ کیلومتری مشهد — در نظر گرفته شد. از منظر مدیریت بحران، ویژگی‌های سازه‌ای و زیرساختی منطقه، شامل اجزای غیرسازه‌ای، شبکهٔ معابر و شریان‌های حیاتی، ارزیابی و تصاویر بازدید میدانی نیز مستند شد.

نتایج نشان داد در صورت وقوع زلزله‌ای با شدت هفت مرکالی (بزرگای ۵٫۵ تا ۵٫۹) و شتاب بیشینهٔ ۱۳۰ گال، در صورت نبودِ تیم‌های امداد، حدود ۲۵ تلفات در حالت شب پیش‌بینی می‌شود. این یافته‌ها وضعیت شکنندهٔ منطقه را نشان می‌دهد و به‌دلیل فرسودگی زیرساخت، منطقه نیازمند بازسازی و نوسازی شهری است.

موقعیت محلهٔ چهنو

موقعیت محلهٔ چهنوی مشهد و پیرامون آن در محدودهٔ مورد بررسی.

زلزله‌های تاریخی

برخی از زمین‌لرزه‌های تاریخی که بر شهر مشهد تأثیر داشته‌اند در جدول زیر نشان داده شده‌اند؛ بزرگای گشتاور (Mw)، فاصلهٔ رومرکز تا نقطهٔ مرکزی و گسل مسبب آن‌ها مشخص شده است.

برآورد خسارت

بر اساس بررسی‌های انجام‌شده و با در نظر گرفتن انواع سازه‌ها و توابع خسارت آن‌ها طبق مطالعات سازمان ژاپنی (جایکا)، و با فرض سناریوی زلزله‌ای با بزرگای ۷٫۴ در نیشابور و فاصلهٔ ۷۴ کیلومتری این منطقه از مشهد، شدت زلزله معادل ۷ در مقیاس مرکالی برای محدوده تعیین شد. در نتیجه، تعداد واحدهای ساختمانی آسیب‌دیده حدود ۴۲٫۷ واحد و میزان خسارت کلی معادل ۱۲٫۸۷ درصد برآورد گردید.

خسارات وارده به تفکیک انواع سازه‌ها.

برآورد تلفات انسانی

برای برآورد تلفات ناشی از فروریختن ساختمان، دو دسته اطلاعات لازم است: تعداد ساکنان ساختمان‌های فروریخته، و نسبت تلفات به کل ساکنان آن‌ها. در این مطالعه، روش بنیادی برآورد تلفات که کوبرن و همکاران (۱۹۹۲) ارائه کردند پذیرفته شده است؛ چون این روش برگرفته از ملاحظات آماری خسارات زلزله در سراسر جهان و از جمله ایران است.

فرمول بررسی: Ks = D5 * M1 * M2 * M3 * (M4d + (1 - M4d) * M5)

Ks: تلفات انسانی — D5: تعداد ساختمان‌های فروریخته — M1: تعداد افراد در هر ساختمان — M2: وضعیت اشغال ساختمان هنگام وقوع زلزله — M3: تعداد ساکنان محبوس در ساختمان‌های فروریخته — M4d: نسبت تلفات بلافاصله پس از فروریختن — M5: نسبت مجروحانی که پیش از امدادرسانی فوت می‌کنند.

با فرض شدت ۷ مرکالی و شتاب بیشینهٔ ۱۳۰ گال، تعداد تلفات برآورد شد. تلفات در اینجا تنها افرادی است که در نتیجهٔ فروریختن ساختمان کشته می‌شوند. به‌علت اطلاعات ناکافی دربارهٔ پهنه‌بندی لرزه‌ای مشهد، تلفات تنها بر اساس زلزلهٔ نیشابور محاسبه شده است.

نتایج و پیشنهادات

محدودهٔ مورد بررسی مقاومت و ظرفیت کافی برای مواجهه با بحران زلزله را ندارد؛ بنابراین برای کاهش خسارات و حفظ جان انسان‌ها باید در اسرع وقت اقدام شود:

۱) تدوین طرح جامع مدیریت و پیشگیری از بحران زلزله توسط شهرداری منطقه.

۲) جدی‌گرفتن نقش مردم به‌عنوان رکن اساسی مدیریت بحران، از آموزش تا اقدامات اجرایی و نظارت.

۳) تقویت سازه‌های مهم (مدارس، درمانگاه‌ها، مراکز انتظامی) و احداث پایگاه‌های آتش‌نشانی و مراکز درمانی بیشتر.

۴) تخصیص محل‌های تخلیه و اسکان؛ کمبود فضاهای باز در محدوده کاملاً محرز بود.